M.Aydın Turan - "Kafkasya Komitesi" ile "Türkiye'deki Kuzey

Alman oryantalist Gothard Jasckhe'nin, "1916 Lozan Kongresi'nde Rusya Mahkumu Milletler" başlıklı ilginç çalışması, yüzyılımızın ilk çeyreğindeki Kafkasyalı göçmenlerin faaliyetlerine belli bir perspektif sağlaması bakımından önem taşır. Sözkonusu çalışma, "Severnıy Kavkaz" (Şimali Kafkasya) adlı mülteci mecmuasında yayımlanan bir makale üzerine kaleme alınmıştır. Jasckhe, çalışmasının ilk satırlarında bu makaleye gönderme yaparak, "Rusya mahkumu milletlerin" Avrupa sahnesindeki faaliyetlerinden kesit verir. Bugün, gerçek kimliğini bilmediğimiz, "Yeni Muhacir" mahlası kullanan biri tarafından yazılan "Eski Şimali Kafkasyalı Muhacirlerin Ortak Kafkasya Kurtuluş Hareketinde Rolü" başlıklı yazı, ikinci elden kaynak olmakla beraber, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Kafkasya diasporasının aktivitelerine kısmi değinmeleriyle, bir anlamda Gothard Jasckhe'nin yazısına vesile olmuştur.

"1916 Lozan Kongresi'nde Rusya Mahkumu Milletler" başlıklı çalışma önce Türkçe olarak "Vperyod" (İleri) (Varşova, 1937, No:2-4, s:8-13); daha sonra ise Rusça "Poraboşçennıye Rossiyey narodı na Lozannskom kongresse 1916 goda" başlığıyla "Naş Kray" (Ülkemiz) (Varşova, 1937, No:1-2, s:18-23) adlı mecmualarda bazı küçük farklılıklarla yayımlanmıştır[1]. "Vperyod" yönetimi, kendilerine ulaşan bu makale için Jasckhe'ye şükran duygularını dile getirirken, onun Kafkasya davasını Alman çevrelerinde samimi hisle propogandaya çalıştığını hatırlatmaktadır:

"Derc ettiğimiz bu makalenin müellifi, tanınmış Alman Şarkiyatçılarından Profesör Dr. Gothard Jaschke, Rusya mahkumu müslüman halklarının bilhassa Kafkasya milletlerinin sınanmış bir dostudur. Bu makaleyi daha fazla bir memnuniyetle derc ediyoruz, çünkü mezkur yazı haddi zatında bu vadide ilk bir teşebbüs olup, mahkum milletlerin Rusya ile mücadele tarihinin hemen hemen hiç de tetkik edilmemiş ve okurlarımızca pek de bilinmeyen sayfalarını tenvir etmektedir. İleriki nüshalarımızın birinde makalenin Rusça tercümesi dahi derc edilecektir. Fırsattan bilistifade Prof. Dr. G. Jaschke'ye, haklı davamızı Alman mehafilinde samimi bir hisle ve yorulmadan propogandaya çalıştığı için candan teşekkürlerimizi bildiririz"[2].

Gerçekten de Jaschke'nin bu yazısı, halen yeterince işlenemeyen bir dönemde, Rusya müslümanlarının, bu bağlamda da Kuzey Kafkasya diasporasının Avrupa platformundaki  politik girişimlerine ışık tutabilmektedir. Bununla birlikte, onun ifadeleri, "Kafkasya Komitesi"ne ilişkin "Yeni Muhacir"in isim zikretmeksizin gönderme yaptığı kaynağı görmediği kanaatini uyandırmaktadır. Sözkonusu kaynak ise, "Aperçu Historique sur les Ciscaucasiens pendant la Guerre Mondiale" başlığıyla, "Türkiye'deki Kuzey Kafkasya Siyasi Göçmenleri Komitesi"nin yayını olarak 1918 yılında İstanbul'da basılmıştır. Künyesinde kaydedilmemesine rağmen, kitabın Osmanlı siyasal hayatının renkli simalarından Hüseyin Tosun Bey (Şhapli)[3] tarafından kaleme alındığı kabul edilmektedir. Bahsedilen bu eser, Kuzey Kafkasya'nın XIX. yüzyılda doruk noktasına ulaşan direnişini, Şubat 1917 ihtilali sonrası siyasal atmosferini, yapılaşma hedeflerini ve politik ittifaklarını, öte yandan Osmanlı İmparatorluğu'ndaki muhacirlerin Kafkasya'nın geleceğine ilişkin projeksiyon ve girişimlerini aydınlatan önemli bir kaynak sayılır.

Jaschke'nin aksine, Alexandre Bennigsen'ın, "Islam in the Soviet Union"da "sadece Rus aleyhtarı konuşmalar yapıldığını" kaydederek ehemniyet vermediği "III. Milliyetler Konferansı"[4], gerçekte Rusya mahkumu milletlere mensup siyasiler için önem taşır. Belçikalı Paul Otlet öncülüğünde 1911'de oluşturulan "Union des Nationalites"in (Milletler Birliği) 1912 ve 1915'te toplanan ilk iki kongresine katılmayan bu simalar, Lozan'da düzenlenen üçüncü toplantıya kalabalık  heyetlerle iştirak ederek tezlerini sunmuşlardır[5].

"Kafkasya Komitesi"nin gerek kuruluşuna, gerek çalışmalarına ve gerekse dağılmasına ilişkin sağlıklı bilgilerden mahrumuz. Ancak, yine "Aperçu Historique sur les Ciscaucasiens pendant la Guerre Mondiale"de verilen yüzeysel açıklamalar, komitenin ağırlık merkezinin, II. Meşrutiyetin ilanını takip eden günlerde açılan "Çerkes İttihad ve Teavün Cemiyeti" (ÇİTC) (Ağustos 1908) olduğunu göstermektedir[6].

Diaspora yazınında özellikle 1953-1970 döneminde yayımlanan bazı periyodiklerde yer alan sınırlı sayıda, fakat belli bir sistematikten mahrum, çoğunlukla da anakronik açıklamalar, araştırmacıları rahatlıkla hatalı istikametlere sürükleyebilir. Şayet bu tarz yazılara güvenilebilirse, Müşir Fuad Paşa, Dr. İsa Ruhi Paşa, Hüseyin Tosun Şhapli, Aziz Meker, Hüseyin Şemi Tümer (Seyin Tıme), Mustafa Butbay, İsmail Haşik gibi simaların katıldıkları bir toplantıda "Osmanlı hükümeti ile temas ederek Rus egemenliği altında inleyen Kafkasya'nın istiklale kavuşması için yardım talebinde bulunulması" karara bağlanmış, Harbiye Nazırı ve başkomutan Enver Paşa ile Talat Paşa, alakadar oldukları bu düşünceye belli bir form verilmesi için Şark İşleri Müdürü Ali Baş Hamba ile teması uygun bulmuş, nihayetinde Osmanlı hükümetinin desteğiyle Kafkasya'da dört hükümetten (Kuzey Kafkasya, Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan) müteşekkil konfedere bir devlet kurulmasına karar verilmiştir[7]. Bu yazıda toplantıya katıldıkları zikredilen isimleri doğrulatacak başka bir kaynağa şimdiye dek rastlayamamakla birlikte, verilen içerik Hüseyin Tosun'un aktardıklarıyla çelişmemektedir. 

Bu noktada, muhacirlerin Kafkasya'nın siyasi geleceğine ilişkin girişimlerinin, I. Dünya Savaşı sırasındaki dünya ve bölge dengelerindeki farklılaşmalar, Osmanlı siyasetindeki eğilimler ve "geleneksel" Türk-Rus çekişmesini merkezinde belirginleşmeye başladığı söylenebilir. "Kafkasya Komitesi" bu genel atmosfer içinde doğmuş ve kısa bir çalışma dönemini takiben dağılmıştır. Kesin tarih verebilmek mümkün olmamakla beraber, komitenin 1915 Eylül'ünde faaliyete geçmesi güçlü bir ihtimaldir. Osmanlı yönetiminden "sınırları da tesbit edilmek üzere" "müstakil bir Gürcistan"ın kurulması için Leo Kereselidze başkanlığındaki "Milli Gürcü Komitesi"nin Eylül 1914'de yardım istediği, bu diyalogun ancak 16 Eylül 1915'te Enver Paşa'nın oluruyla neticelendiği, yanı sıra görüşmelerde Gürcü teşkilatını George Macabelli'nin temsil ettiği[8] dikkate alınırsa bu tarih akla daha uygun gelmektedir.

"Kafkasya Komitesi"ne mensup bir heyet, "Rusya Mahkumu Müslüman Türk-Tatarların Hakkını Müdafaa Komitesi" ("Türk-Tatar Heyeti") ile eşzamanlı olarak İttifak devletleri nezdinde girişimlere başlamıştır. Aralık 1915'te Müşir Fuad Paşa'nın başkanlığında yola çıkan heyete Gürcüleri temsilen Macabelli, Kamil Toghiridze; Azerileri temsilen Selim Bey Bebutof, Kuzey Kafkasyalıları temsilen İsa Paşa ve Aziz  Meker Beyler iştirak ederek, Berlin ve Viyana'da "Kafkas halkının dayanılmaz durumunu ve Rusya'nın boyunduruğundan kurtulma arzularını" anlatmıştır. Yine, Hüseyin Tosun'un kaydettiğine göre, "Kafkasya Komitesi" heyeti,  Ocak 1916’da Rusya'dan bağımsız, dört devletten müteşekkil "Kafkasya Konfederasyonu" projesi ile ilgili memorandumu Berlin ve Viyana hükümetlerine sunarak maddi-manevi destek talep etmiş, Alman ve Avusturya-Macaristan hükümetleri  ise bu “taleplere sempatilerini" dile getirmekle yetinmişlerdir[9].

Diaspora yazınında "Kafkasya Komitesi"nin Ocak 1916 - Haziran 1916 arasındaki pozisyonuna dair hiç bir kayda rastlanmamaktadır. Ancak, komitenin "kısa yaşamı"nın Haziran 1916'dan önce tamamlandığı anlaşılmaktadır. Hüseyin Tosun, "Gürcülerin Almanlardan, Azerilerin de Türklerden destek sağlamak" üzere bir ayrışma yaptıklarını, bunun üzerine "Kafkasya Komitesi"nin "Türkiye'deki Kuzey Kafkasya Siyasi Göçmenleri Komitesi" adı altında çalışmalarını sürdürdüğünü anlatır[10].

"Türkiye'deki Şimali Kafkasya Siyasi Muhacirleri Komitesi" mensupları 27-29 Haziran 1916 arasında toplanan ve "ezilen 23 halkın temsilcilerinin iştirak ettiği" "III. Milliyetler Konferansı"nda diğer delegeler gibi, "barbar" ve "halkların özgür gelişimini engellemeye eğilimli" Rusya'nın iç ve dış politikalarını eleştirmişlerdir. Jascke sözkonusu komitenin benzerlerine nazaran "pratik siyasi konsepsiyona sahip" bulunduğunu, “sadece Kafkasya'nın Rusya'dan ayrılmasını değil”,  “müstakil Kafkasya'nın ileride siyasi idare şeklini" de ele aldığını ve "açıklıkla Kafkasyalı milletlerin siyasal birliğini, diğer bir tabirle bildiğimiz konfederasyon düşüncesini" öne sürdüğünü vurgulamaktadır[11].

Lozan'daki bu kongreye delege ya da izleyici olarak katılan Kuzey Kafkasyalıların kesin listesi de bilinmemektedir. Konuşma yapan Kuzey Kafkasyalılardan İsmail Bidanuk hakkında hiç bir biyografik malzemeye ulaşamamamız kuşkusuz ki bir şanssızlıktır. Buna karşılık, Dağıstan'da doğan ve bir göçmen olarak geldiği İstanbul'da dini, kültürel ve siyasi faaliyetler sergileyen Seyyid Tahir hakkında bilinenler daha fazladır[12]. Muhaceretteki Kuzey Kafkasya örgütlerinin aktif elemanlarından olan Aziz Bey (Meker)[13] de kongrede bulunmuş, toplantı sonrasında Yusuf Akçura ile birlikte, o dönem Zürih'te yaşayan Bolşevik lider Lenin'le görüşmüştür[14]. Jaschke'nin makalesinde, Seyyid Tahir'in nutkunu takiben Polonyalı delege Lempick'in kongre üyelerine hitaben "Her milletin kendine ait milli kahramanları vardır ki, bütün Kafkasya'nın milli kahramanı ise Şeyh Şamil'dir. Torunu bugün aramızda bulunan bu büyük ve seçkin vatanseverin  hatırasını hürmetle analım..." sözleriyle kastettiği şahıs, muhtemelen Cenevre'de öğrenimini sürdüren Şamil (Şhapli) Bey'dir[15]. Bu isimler haricinde, Rus ordusunda subayken Osmanlı İmparatorluğu'na iltica eden Dağıstanlı bir göçmen olan Ahmed Saib'in (1859-1920) de[16] "III. Milliyetler Konferansı"na katıldığı, Fransız Dışişleri Arşivi'nde bulunan bir rapora dayanılarak Georgenon'un yapıtında zikredilmektedir[17].

"III. Milliyetler Konferansı"na delege gönderen "Türkiye'de Şimali Kafkasya Siyasi Muhacirleri Komitesi"den günümüze, hepsi Hüseyin Tosun Bey tarafından kaleme alınan üç değerli kaynak ulaşmıştır. "Aperçu Historique sur les Ciscaucasiens pendant la Guerre Mondiale", (İstanbul, 1918), "Compte-Rendu des Assemblees des Peuples de la Ciscaucasie et de Leurs Travaux Legislatifs", (İstanbul, 1918) ve "Bibliographie de la Caucasie-I", (İstanbul, 1919).

Düzenlediğimiz bazı tamamlayıcı notlarla sunulan Jasckhe'nin çalışması, dolaylı olarak ilginç bir noktayı da gözler önüne sermektedir. Bu, büyük ölçüde günümüzü anımsatırcasına, XX. yüzyıl başlarında da "siyasal bağımsızlık" düşüncesinin Kuzey Kafkasya'nın henüz filizlenen "intelijansiya"sı tarafından değil, Rusya'nın Kafkasya'yı istila sürecinde Osmanlı topraklarına sığınmak zorunda kalan Kuzey Kafkasyalı kitleler arasından çıkan simalar tarafından politik ideal halinde benimsenerek bir forma kavuşturulması ve uluslararası platformlara sürülmesidir.

16:11 - 25/12/2006

• Analiz
• Tarih
• Biyografi
• Ekonomi
• Yorum
• Konferanslar