Bagirov'un konuşması "Müridizm ve Şamil" adı altında Bakinskii Rabochii'de (Bakü-18 Temmuz 1950) daha sonra Bolshevik'de (Moskova, XIII, 1950, s: 21-37) yayınlandı. Söz konusu konferans Sovyet tarihçiliğinde dramatik bir dönüm noktasını belirliyordu.

Artık, Dağlıları Şamil'in ve fanatik takipçilerinin "feodal boyunduruğu"ndan kurtardığı ve dini otoritesini kırdığı için Çarlığın Kafkaslarda giriştiği istila hareketi "mutlak iyi" oluyor, bunun da ötesinde Rus istilasının Kafkasyalıları İngiliz ve Türk egemenliğinden kurtardığı iddia ediliyordu. Konferans sonrasında Müridizm "anti-popüler" ve reaksiyonerlikle damgalanıyor, İmam Şamil ise Türk ve İngiliz emperyalizminin aleti olarak suçlanıyordu.

Bagirov'un demecini, Müridizme ve bu hareketi yakın tarihlere kadar idealize eden Müslüman intelijansiyaya karşı resmi suçlamalar zinciri takip ediyordu. En sert saldırıları ise şu kaynaklardan izlemek mümkündür: N A. Smirnov tarafından kaleme alınan Reaktsionnaia Sushchnost' dvizhsniia Müridizma i Shamillia na Kavkaze (Kafkasya'da Müridizm ve Şamil Hareketinin Tepkisel Niteliği) (Moskova, 1952) ile A. V. Fadaev'in Voprossy Istorii'nin 6. sayısında yayınlanan "O vnutrennei sotsial'noi baze mundskogo dvizhenia na Kavkaze v XIX. veke" (19. Yüzyılda Kafkasya Müridizminin Toplumsal Tabanı) (Moskova, 1955, s: 67-77) başlıklı makalesi; Dağıstan Komünist Partisi I. Sekreteri A.D. Danyalov'un "Ob izvrashheheniiakh v osveshchenii Müridizma i dvizheniia Shamila" (Şamil Hareketinin ve Müridizmin Yorumlanmasındaki Sapmaların Etüdü) (Voprossi Istorii, Moskova, 1950, No: 3) isimli makalesi ve bütün bunların içinde en keskin ve zehir saçanı: Sh. B. Tsagereishvili'nin editörlüğünde hazırlanıp Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti arşivlerinde (MVD departmanında) bulunan Shamil, svatlenik Sultanskoy Turtsii i Angliiskikh kolonizatorov - sbornik dokumental'nykh materialov (Şamil, Sultan Türkiyesi ve İngiliz Kolonizatörlerinin Hizmetinde) (Tiflis, 1953) isimli çalışmadır.

Stalin'in ölümünden sonra yeni bir yaklaşım belirlendi. Muhtemelen Kafkaslardaki kamuoyunun baskısı altında ve Stalin'in takipçilerinin dünyaya komünizmin daha insancıl ve daha hoşgörülü çehresini gösterme çabalan ile bağlantılı olarak acilen yeni bir yaklaşıma ihtiyaç duyulmuştu. Buna rağmen Bagirov'un belirlediği resmi çizgi Voprossy Istorii'nin Sovyet tarihçilerini Moskova'da bir konferansta bir araya getirdiği 1956 Haziran’ına kadar varlığını korudu. Konferansa katılanlardan bazıları Stalin devrinin sonlarındaki ilkel ve şovenist kavramların tekrar gölden geçirilmesini talep ettiler. Hatta bir kaçı, Bagirov'un acınacak teorilerini bir kenara bırakmayı önerdiler, hemen sonrasında da partiden ihraç edilerek tutuklandılar. Mart 1956'da bir Rus tarihçisi, M. A. Pikman, Şamil'in rehabilitasyonunun başlangıcını belirleyen çok önemli bir makale yayınladı: "O bor'be Kavkazskikh gortsev v Tsarskimi Kolonizatorami" (Kafkasya Dağlılarının Çarlık Kolonizatörlerine Karşı Mücadelesi) (Voprossy İstorii, Moskova, 1956, No: 3). Bir ay sonra, Nisan 1956'da Bagirov "vatan haini" ve "Beria'nın aleti" olmakla suçlanarak cezalandırıldı.

Çok geçmeden, Temmuz 1956'da bir Dağıstanlı tarihçi, G. A. Danyalov (Dağıstan obkomu I. Sekreteri A. Danyalov ile karıştırılmamalı), Bagirov'un ortadan çekilişini Voprossy Istorii'nin 7. sayısında bir makale ile, "O dvizhenii Gortsev pod rukovodstvom Shamilia" (Şamil'in önderliğinde Dağlıların Hareketleri) ile müjdeler. Bu makale Şamil için hemen hemen tam bir rehabilitasyonun yerini alır. Danyalov "feodal ya da dini bir hareket oluşu bir yana, Müridizm halkın büyük bir bölümünün desteğine sahipti" der. Ona göre sûfî doktrin (müritlerin ideolojisi) basit olarak progresiv mahiyetteki milli bağımsızlık hareketinin yüzeyini oluşturmakta idi. Ve bu yüzden de karanlık bir inanç olarak tanımlanamazdı. Şamil büyük ve zeki bir devlet adamıydı, zorba değildi ve kendisiyle Türkiye veya İngiltere arasında hiçbir zaman gizli bir anlaşma da olmamıştı. Kısacası müridizm, barbarlık yolundaki Rus koloniyalizmine karşı sağlıklı bir tepkiydi.

Bununla birlikte, Şamil'e itibarını yeniden kazandırmaya yönelik çalışmalar tamamlanmamıştı. Gerçekte Şamil'i pozitif bir kahraman olarak gösterecek herhangi bir girişim, onu kullanma peşinde olanlara karşı yöneltilebilecek iki taraflı bir silahtı. Sovyetler Birliği'nde herkes, özellikle Kuzey Kafkasyalılar, Çarist koloni yönetiminin cezalandırılmasının Müslüman topraklardaki Rusların da (ister Çarlık yanlısı, isterse Sovyet yanlısı) cezalandırılmasını gerektirdiğini gayet iyi biliyorlardı. O halde, Müridizme itibarını tekrar kazandırma kampanyası pekala kolaylıkla anti-Rus karaktere dönüştürülebilirdi. Bu tehlikenin farkına varan Moskova'daki yetkililer 19. yüzyıldaki Çarlık istilası meselesine karşı tavırlarını bir kez daha değiştirdiler. Şamil'in yeniden suçlanması, Stalin dönemindeki anlayışa geri dönüşün ilk göstergesi oluyordu.

Kasım 1956'da Moskova'daki SSCB Bilimler Akademisi tarafından bir kez daha ve kesin olarak Mürit hareketinin ilerici yada reaksiyoner niteliğini belirlemek üzere bir tarih konferansı düzenlenmesine rağmen, sık sık fırtınalı geçen tartışmalar nedeniyle herhangi bir netice elde edilemedi. Konuşmacılar hemen hemen iki eşit kampa ayrılmışlardı. Söz konusu kanatlardan biri, aralarında az sayıda Rusun da bulunduğu Müslüman aydınlardan oluşuyor ve Müridizmi milli ve halkın özgürlüğünü savunan bir hareket olarak ortaya koyuyordu. Bu tezin karşısında bulunan Ruslar ve ufak bir Müslüman grup ise zorbalıkla, halka açık olmamakla suçladıktan Müridizmi Türk-İngiliz emperyalizminin emrine girmekle damgalıyorlardı. Her şeye rağmen, Şamil'i savunan konuşmacılar, kötüleyenlerden sayıca fazla oldukları için, konferans karşıt perspektifleri dengeleyen ve kesin çerçevesi belli olmayan nihai bir karar için çalıştı. Kararda "Müridizm Rus baskısına karşı yöneltilmiş anti-kolonyal bir harekettir, ancak aynı zamanda İngiliz ve Türk emperyalistleri için de hizmet verir" deniyor, "Çarların koloniyal politikaları zorbaca yapılmış bir harekettir, ancak Kuzey Kafkasya'nın Rusya ile birleştirilmesi ilerici niteliğe sahip bir tarihsel gerçekliktir" şeklinde devam ediyordu. İkiyüzlülüğün bu en açık örneğinin tam metni Aralık 1956'da Voprossy Istorii'de verilmiştir. Aynı sayıda Prof. S. K. Bushuev'in "O Kavkazskom Müridizme" adlı uzun bir makalesi de yayınlanmıştı. Komünist Partisi'nin resmi görüşünü net biçimde ortaya koyan Bushuev'in makalesi Şamil konusundaki uzun tartışmaların neticesi şeklinde nitelendirilebilir. Artık, sol kesimdeki yetkililerin yeni konumlan ile ilgili kuşkular ortadan kalkmıştı. "Hiç şüphe yok ki" diyordu Bushuev, "Rusya Kafkas halklarıyla ilişkilerinde, onların ilerlemelerine yol açan bir rol oynamıştır. Sonuç olarak ne şekilde ortaya konulursa konulsun, Müridizm ideali anti-sovyetik bir manevradır."

Bir kaç yıl sonra ise N. A. Smirnov, "Müridizm na Kavkaze" (Moskova Bilimler Akademisi Tarih Enstitüsü Yay., 1963) başlığını taşıyan bir monografi ile konuyu yeniden gündeme getirmiş, bu monografide Şamil ve müritlerine acımasızca saldırarak, Dağıstan'ın Rusya imparatorluğu ile birleştirilmesini ilerici bir pozisyon olarak yorumlayarak istilâyı bütünüyle haklı çıkarmıştı.

Her şeye rağmen, Kruşçev ve Brejnev devirleri Stalin kurallarının anıtsal etkisinden yoksun oldukları için, Şamil, Kafkasyalı tarihçiler tarafından aklanmaya çalışılırken, bir yandan da Moskova'da kendisine karalar çalınıyordu. Şamil'e itibarını yeniden kazandırmak için en can alıcı girişimi Çeçen tarihçisi Andarbek Yandarov (Kazakistan SSC Bilimler Akademisi Hukuk ve Felsefe Enstitüsü Üyesi) Alma-Ata'da çalışırken gerçekleştirmiştir. 1975 yılında Alma-Ata'da başvuru yapılan Sûfîzm i ideologiia Osvobbditel'nogo dvizheniia‘nın (Sûfîzm ve Ulusal Bağımsızlık Hareketinin ideolojisi) yazarı Yandarov'a göre Kafkas Müridizminde tamamıyla farklı, hatta karşıt iki yönelim vardı. Bunlardan ilki, Şamil'in "Naibat Müridizmi" diye adlandırdığı gazavat'ın pozitif ideolojisi olan halkçı ve mücadele yanlısı Müridizm'di. Diğeri ise mistik, "reaksiyoner" ve "tarikat müridizmi" idi. İlerici bir kahraman olan Şamil ilk yönelimin lideri iken, ikinci yönelimin başını "korkak ve asalak dini çevreler" çekiyordu. Yandarov'un çabası, Şamil'i yani kahramanını Rus tarihçilerinin saldırısından korumaya yönelik cesur, fakat hatalı ve bilimsel olmayan bir girişimden öteye gidemiyordu. Sovyet tarihçiliğinde yıllar boyunca düşmanlar arasında (Ruslar, partizanlar ve özellikle Şamil'in izindeki Müslümanlar arasında) resmi olmayan bir "modus vivendi" kurulmuştu. Sonunda, 1971'de Mahaçkale'de basılan "Kratkii spravochnik ateista"da (Ateist Rehber) yer alan bir resmi yazıda. Şamil "Dağlıların anti-koloniyal mücadelesinin lideri" olarak tanındı.

Ardından yeni ve radikal bir değişim 1983 yılında Oset tarihçi Marks Maksimovich Bliev'in (adından anlaşılabildiği kadarıyla bir gayrimüslim) Istoriia SSSR'ın 2. sayısında (S: 54-75) yayınlanan "Kavkazkaia voina-sotsial'nye istoki sushcnost" (Kafkasya Savaşları, Toplumsal Temelleri ve Kaynağı) başlığını taşıyan son derece önemli bir makalesi ile belirginleşti.

Bliev, Kuzey Kafkasya'nın Ruslar tarafından istila edilmesini savunarak öncekilerden çok daha ileri gitti. Ona göre Kafkasya savaşlarına, Rus İmparatorluğu'nun sıcak sulara inme gayretleri ve koloniyalist düşünceler sebep olmamıştı. Ancak bu savaşlar, Dağlıların genişlemesine ve yayılmasına, Kafkas ötesinde Gürcü bölgesini yağmalamaya yönelik akınlar düzenlenmesine karşıt bir savunmaydı. Çeçenlerin ve Dağıstanlıların geleneksel saldırganlığı "yabancı düşmanlığı" içindeki din adamlarının etkisiyle Müridizm, emperyalist ve reaksiyoner bir doktrine dönüşmüştü. O halde, saldırganlığın ve dolayısıyla bir asır uzunluğundaki savaşın sorumluluğu tümüyle Dağlılara yüklenebilirdi. Bliev'in tezine göre, barışsever Ruslar yalnızca kendilerini savunmuşlar ve bu arada Gürcü ve Oset müttefiklerini Dağlılardan korumaya çalışmışlardı.

Şamil hikayesinin bu dramatik yeni yorumunun açıklaması, kısmen Afgan savaşının Sovyet-Müslüman intelijansiyası üstündeki etkisi ve Sovyet Müslümanlarının Afgan mücahitleri için duyduğu gizli, fakat derin bir sempatisi ile de yapılabilir. Bugünü haklı çıkarmak için geçmişin kullanıldığı SSCB'de Bliev'in kaleme aldığı makalenin mesajı gayet nettir. I. Nikola'nın ordularının Kafkaslarda bulunması gibi, Sovyet orduları da Afgan çetelerinin; onların Çinli, Pakistanlı ve Amerikalı emperyalist koruyucularının kışkırtmaları sonucu Afganistan'a girmeye zorlanmışlardır. SSCB'de aynı zamanda herkes, Şamil'in kutsal savaşım idealize etmenin Afgan cihadını haklı çıkarmakla eşdeğerde olduğunu da anlamıştır.

Sûfî kardeşliğinin artan etkinliği, Nakşibendî ve Kadiri ağırlıklı Kuzey Kafkasya ile, bu tarikatlar hakkında Mahaçkale ve Grozni'de basılan çok sayıda yeni yayınla doğrulanan etkinlikleri yeni bir Şamil karşıtı düşünceyi de izah edebilir.

Bugün, tıpkı Şamil'in ve Uzun Hacı'nın devirlerinde olduğu gibi, Sûfî tarikatları sinsice yaklaşan Ruslara karşı İslam'ın ve milli geleneklerin en iyi savunucularıdırlar. Şamil'i savunmak ise, Sovyet Rus inançsızlarına karşı direnmek için Sûfî topluluklarının varlıklarında odak noktası meydana getirmektedir.

BİBLİOGRAFİK NOTLAR:

Kafkas savaşları ile ilgili başlıca kaynak, Şamil'in yaverliğini yapan Muhammed Tahir'ül Karakhi'nin Arapça yazmış olduğu Bargat al Suyiuf al Daghestaniya fi baz al-ghazavat al Shamiliya isimli kroniktir. M.A. Barabanov tarafından hazırlanan Arapça metin I.I. Krasovski'nin önsözüyle Khronika Mukhameda Takhira al-karakhi başlığı ile SSCB Bilimler Akademisi Oryantalizm Enstitüsü tarafından 1946'da Moskova-Leningrad'da yayınlanmıştır. Barabanov'un tercümesi ayrıca Trudy Instituta Vostokovedeniia'da (Moskova-Leningrad, 1941) çıkmıştır. Bir başka, fakat hiç gerçek payı bulunmayan Rus versiyonu ise 1926'da Mahaçkale'de Tri imama - Memuary Mürida Shamilia ismi ile basılmıştır.

Diğer belgesel kolleksiyonlar arasında General N. Dubrovin'in İstoriia voin i vladychestva Russkikh na Kavkaze (Savaşların Tarihi ve Kafkaslarda Rus Yönetimi) ile üç derlemeden bahsedilebilir: Sbornik Svedenii o Kavkazkikh Gortsakh (Kafkas Dağlıları ile İlgili Derlenmiş Bilgilerin Tiflis'te basımını takiben, 1868'den itibaren şu yayınlar çıkmıştır: Sbornik Materialov dlia Opisaniia Mestnosti i plemen Kavkaze (Kafkaslarda Arazi ve Kabilelerin Tanımlanması İçin Toplanmış Materyaller) yine Tiflis'te basılmış ve A.P. Berje'nin editörlüğü ile Akty Sobrannye Kavkazskoi Arkheograficheskoi Komissiei (Kafkas Arkeoloji Komisyonunca Toplanan Bilgiler) aynı şekilde 1866-1873 yılları arasında yayınlanmıştır.

Sovyet iktidarı döneminde basımı gerçekleştirilen en yararlı belge kolleksiyonu ise Dvizhenia Gortsev Severno - Vostochnogo Kavkaze v 20-50 gg XIX veka (1820-1850 Yılları arasında Kuzeydoğu Kafkasya'daki Dağlı Hareketleri) (Mahaçkale, 1959)'dır. Bu ciddi ve bilimsel bir çalışma, aynı zamanda cesur bir Şamil savunuşudur. Giriş bölümünde SSCB Bilimler Akademisi Dağıstan Dili ve Edebiyatı Bölümü Tarih Enstitüsü Başkanı G. A. Danyalov; Bagirov'un Müridizme karşı tavrını ele almakta ve onun Şamil aleyhtarı, eğiliminin takipçileri olan Rus tarihçilerini ağır bir dille suçlamaktadır: "Şamil'in liderliğindeki Dağlıların hareketi, Çarlık kolonyalizmine yönelen ve gücünü halktan alan bir tepkiydi. Bu, geniş Kafkas kitlelerinin özgürlükleri için verdikleri bir mücadele idi. Dinî ve feodal unsurların katılımı, hareket içindeki yönelimlerin çeşitliliğini gösteriyordu, fakat bununla birlikte hareketin kendisine 'feodal' denilmesi doğru değildi."

Türkiye'de Kafkas muhacirleri tarafından yapılan bir çok çalışmanın içinde iki monografiyi ayırabiliriz: İsmail Berkok'un Tarihte Kafkasya (İstanbul, 1958) ve Şerafettin Erel'in Dağıstan ve Dağıstanlılar (İstanbul,1958) isimli eserleri. Batıda ise en önemli olan çalışmalar şunlardır: W. E. Ailen - P. Muratoff'un A History of the Wars on the Turco - Caucasian Border; J. F. Baddaley'in 1908 yılında Londra'da yayınlanan The Russian Conguest of the Caucasus ve 1940'ta iki cilt halinde Oxford'ta basımı gerçekleştirilen The Rugged Flanks of the Caucasus; ve Lesley Blanch tarafından yazılan The Sabres of Paradise (Londra, 1960).

Sovyet tarihçiliğindeki Müridizm konusundaki çelişkiler, batı dünyasında standard bir çalışma olarak kabul edilen Lowell R. Tillet'in The Great Friendship (Chapel Hill,, 1969) adlı eserinde incelenmiştir. Aynı konudaki bir başka inceleme de The American Slavic and East European Review (No: XX, 1961, s: 236-269)'de çıkan "Shamil and Muridism in Recent Soviet Historigraphy" isimli makaledir. Aynı meseleye Paul B. Henze de değinmiştir: "Unwriting History-The Shamil Problem" iki kez yayınlanmıştır. Caucasian Review (No: 6, Münih, 1958, s: 1-29) ve Walter Z. Lecqueur'un editörlüğünü yaptığı The Middle East in Transition (Londra, 1958, s: 415-443) dergilerinde basılan bu makalelerden başka, yakın zamanlarda Ann Shely, Radio Liberty Research Bulletin (RL/39/84)'de 1984 Ocak ayında "Yet Another Rewrite of the History of the Caucasian War" başlığıyla meseleyi analiz etmeye çalışmıştır.

Kafkasya ile ilgili olarak diğer bir eser ise, Müridizmin gerçek çehresini, dinsel psikolojik ve ahlakî prensiplerini, Sovyet propagandasında yer alan "kör fanatizm" imajından çok farklı şekilde ortaya koyan, Gazi Muhammed ve Şamil'in mürşidi Şeyh Seyid Cemaleddin tarafından yazılmıştır. Arapça metni, 1905 yılında Dağıstan'ın Petrovsk şehrinde Al-Adap âl-maziye fil-Tarika al Nakshbandiya ismiyle basılan bu eserin Rusça çevirisi, yazarın oğlu Seyid Abdurrahman tarafından ilave edilen giriş kısmı ile Sbomik Svedenii o Kavkazskikh Gortsakh'da (Tiflis, 1969, C: II, s: 2-22) yayınlanmıştır.

(çev: Ayşe Ümit)

01:09 - 20/1/2007

Eldar İSLAMIYOV[1] @ Ziya KENGERLİ[2] - Küreselleşen Dünyada Kaf

I. XXI. Yüzyıl Başlarında Küreselleşme ve Entegrasyon

Evrensel  tarih  süreci  kendisini  insanlığın,  sosyal  teşkilatlanmanın (sosyal, bölgesel ve küresel) ve kamusal hayatın çeşitli alanlarında (ekonomik, politik, kültürel vb) devamlı olarak entegrasyon eğiliminde göstermektedir. Son olarak entegrasyon eğilimi tüm sosyal-tarihi birliklerin (etnik, dini, sınıf vb.) biçimlenmesinin esasını oluşturmaktadır.[3] Belirli bir anlamda evren tarihi, ulusal, ulus­lararası ve devletlerarası birlikler dahil olmak üzere çeşitli entegre bir­liklerin yaranma, gelişme ve parçalanma tarihidir.[4] Bu açıdan ente­grasyon süreçleri ölçeğinin sürekli olarak genişlemesi, yani sınırları bakımından büyük birliklerin- yerel, bölgesel ve nihayet küresel (evrensel) yönde gelişmesi evrensel tarihin karakteristik özelliklerindendir. Başka bir ifadeyle, entegrasyonun gerçekten en yüksek düzeyi olarak değerlendirilen ‘küresel toplum’, yeryüzündeki tarihi entegrasyon süreçlerinin son durağı ve mantıki sonucudur.

Tarihin tüm aşamalarında, entegre birliklerin oluşumu sürecinde etnik, dini, siyasi-ideoloji ve sosyal-ekonomik faktörler dahil, çeşitli faktörler etkili olmuştur. Tarihin her bir aşamasında bu faktörlerin etkisi değişik oranlarda olmakla beraber, bazen bu ve ya diğer faktörün ağırlık kazandığı ve dolayısıyla entegrasyon süreçlerinin temel ilkelerini belirleyen dönemler de ortaya çıkmıştır.

Eski çağlardan XX. yüzyılın ortalarına kadar olan dönemde dünyada yaşanan entegrasyon süreçlerine, genellikle etnik, dini ve siyasi-ideolojik ilkeler hakim olmuştur. Bunlardan sonuncusu olan siyasi-ideolojik ilke daha etkin ve dinamikti, nitekim onun evrensel değerler sisteminin oluşumunu engelleyen kalıplaşmış etnik ve dini ayrıcalıklarla doğrudan bir bağlantısı bulunmamaktadır. Fakat siyasi-ideolojik ilkenin varlığı da küresel entegrasyon için yetersiz kaldı. Komünist ideoloji bayrağı altında insanlığı birleştirme, aslında ise, dünyanın sürekli mücadele içerisinde olmuş kapitalist ve sosyalist cephelerine parçalanması ile sonuçlanmış teşebbüs buna bir örnek olarak gösterilebilir. XX. yüzyıl başlarında entegrasyon politikasının temeline yerleştirilmiş olan siyasi-ideolojik ilke önemli amaçlara ulaşamamakla kalmamış, on yıllarca küresel entegrasyona engel olmuş ve bunun sonucunda dünyada sosyalist düzenin dağılmasına yol açmıştır.[5]

Evrensel tarih tecrübesi, adı geçen ilkelerin (etnik, dini ve siyasi-ide­olojik ilkeler) entegrasyonu lokal şeklinden bölgesel ve küresel altı düz­eye kadar aşamalı ve düzenli bir biçimde geliştirmiş olsalar da, kendi küçük ve sınırlı imkanlarından dolayı insanlığı “küresel toplum” düzeyine ulaştıramadıklarını göstermektedir.

XX. yüzyıl ortalarından itibaren dünyada başlayan entegrasyon süreçlerinde sosyo-ekonomik ilke daha büyük önem kazanmaya başlamaktadır. Onun dini, etnik, kültürel, politik, ideolojik ve diğer engelleri aşmasına ve dolayısıyla dünyada entegrasyonun dayanıklı ve uygun bir temeline çevrilmesine imkan sağlaması bu ilkenin esas üstünlüğüdür. Tüm insanlık tarihi boyunca ayrı-ayrı devletlerin “küresel topluma” katılımı çoğu kez doğrudan değil, bölge­sel düzeyde entegrasyon yoluyla, yani dolaylı yoldan gerçekleşmiştir. Bu nedenle, bölgesel entegrasyonu ulusal düzeyde entegrasyonun bir gerçekleşme biçimi ve aynı zamanda onun bir aracı ve basamağı olarak değerlendirmek mümkündür.[6]

Uluslararası entegrasyonun çağdaş aşaması, genellikle sosyo­ekonomik prensiplere dayanan bölgesel entegrasyon birliklerinin şekillenmesi aşaması olarak değerlendirilebilir. Bu anlamda, şu an varolan ve yapılanmakta olan bölgesel entegrasyon birlikleri arasındaki ilişkilerin genişletilmesi ve derinleştirilmesi de boy göstermektedir. Avrupa Birliği (AB), ASEAN, NAFTA ve diğer bölgesel birlikler arasında işbirliği sürekli gelişmektedir.[7] Onların arasındaki entegrasyonun gelişmesi için küresel programlar hazırlanmakta, gerekli mali yatırımlar araştırılmaktadır. Bu yönde yapılanlara en güzel örnek olarak, dünyanın iki büyük ekonomi bölgesi olan Avrupa ile Asya’yı birleştirecek - TRACEKA[8] (Avrupa-Kafkasya-Asya Ulaşım Koridoru) projesinin gerçek­leştirilmesi gösterilebilir.

XXI. yüzyılın ilk on yıllarında gerçekleşmesi beklenilen önemli pro­jelerden biri, ulusal entegrasyona ulaşmak amacı ile bölgesel birlikler arasında sürekli ilişkilerin kurulmasıdır.

II. Eski Sovyet Coğrafyasında Entegrasyon Süreçleri

Ulusal entegrasyon süreçlerinde yeni aşamanın şekillenmesi sosya­list entegrasyon sisteminin (COMECON) [9] ve ilk önce onun kurucusu ve güç merkezi olan SSCB’nin dağılması ile başlamıştır, iki küresel ente­grasyon birliklerinin (kapitalizm ve sosyalizmin) farklı gelişim eğilim­lerinin kaybolması, son olarak küresel entegrasyonun gelişim ve yapılanmasına neden olmuştur. Bunun sonucu ise, küresel entegrasyo­nun büsbütün yeni kurallarının ortaya çıkmış olmasıdır.[10]

-  COMECON ve SSCB’nin dağılmasından sonra bunların bulunduğu mekanda sosyo-ekonomik ilkelere dayanarak, içeriği bakımından farklı olan entegrasyon süreçlerinin yeni yönleri oluşmaya başladı. Bu yeni yönleri şu şekilde sıralamak mümkün:

- COMECON üyesi devletlerin Avrupa Birliği (AB) ile entegrasyonunun başlaması;

- Eski SSCB üyesi devletlerin oluşturduğu yeni entegrasyon birlikleri (Bağımsız Devletler Topluluğu);

Eski SSCB cumhuriyetlerinin de içinde bulunduğu entegrasyon birlikleri (Karadeniz Ekonomik işbirliği (KEİB) veya Gürcistan-Ukrayna-Özbekistan-Azerbaycan-Moldova (GUÖAM)

Siyasi-ideolojik yapıda oluşturulan, eski COMECON üyesi sosyalist Avrupa devletleri (Demokratik Almanya Cumhuriyeti, Macaristan, Çek Cumhuriyeti, Polonya vb.), onlara daha yakın olan sosyal-ekonomik bir birliğe (Avrupa Birliği’ne) üye oldular, Avrupa devletleri ve Baltık cumhuriyetlerinin Avrupa’ya entegrasyonu ile bu devletler jeopolitik bakımdan kendileri için daha doğal olan tarihî bölgeye kavuştular.

Diğer eski Sovyet cumhuriyetleri Azerbaycan, Ukrayna, Gürcistan vb. ise Avrupa Konseyine üye oldular. Sovyetler Birliğinin çöküşü ile bağımsızlığını kazanan 15 yeni cumhuriyet dünyayla bütünleşme sürecinde kendi yerini, gelişme yönünü ararken sorunlarla karşılaştı.[11] Doğu Avrupa devletlerinden sonra eski Sovyet Cumhuriyetleri de Avrupa Konseyine üye oldular. Fakat Doğu Avrupa devletlerinden farklı olarak, eski SSCB Cumhuriyetleri için (Baltık kıyısı devletler hariç) Batıya yaklaşma - dünya birliğine entegrasyonun tek yolu sayılamazdı.

Bu devletler çeşitli bölgesel birlikler oluşturarak, değişik bölgesel birlikler içerisinde yeni entegrasyon olanakları da buldular.

Eski SSCB cumhuriyetlerinin kendi aralarında birlikler oluştur­malarında yeniden entegrasyona ulaşmanın da bir payı var. Bağımsızlı­ğını kazanan devletler birkaç yıldan sonra yeni birlikler oluşturdular. Bu da eski Sovyet cumhuriyetlerinin kendi aralarında entegrasyon olanaklarının olduğunu kanıtlamaktadır. Bunlara ekonomik, kültürel, dil, teknoloji ve diğer gelenekler de dahildir.

Eski Sovyet cumhuriyetleri bağımsızlığını kazandıkları ilk yıllarda etnik ve dini prensiplere uygun gelen birlikler oluşturmağa da çaba gös­terdiler (Türk Devletleri Birliği, Slavyan Devletleri Birliği vb.). Fakat bu teşebbüsler etkin bir entegrasyon oluşturamamış ve sadece kültürel alanda işbirliğinin geliştirilmesi ile sonuçlanmıştır. Bunun da nedeni bölgesel entegrasyon ilişkilerinin sadece sosyo-ekonomik prensiplere dayanması olmuştur. Eski Sovyetler Birliği tarafından oluşturulan ente­grasyon coğrafyasının korunması için ilk adım, Rusya’nın teşebbüsü ile Bağımsız Devletler Topluluğu’nun (BDT) yaratılması olmuştur. Bu birlik eski siyasî-ideolojik ilkelere dayanarak faaliyet gösteriyorsa da, aktif postsovyet entegrasyon birliğinin yaşaması ve geliştirilmesi amacı ile, sosyal-ekonomik ilkelerin yeniden yapılanması için yollar aramaktadır.[12] BDT’nin kurulmasından bu yana 10 yıldan fazla bir sürenin geçmiş olmasına rağmen, SSCB’nin siyasî-ideolojik prensiplerinin geçerli olduğu dönemdeki gibi etkili bir entegrasyon birliğinin oluşturulamadığı ortaya çıkmıştır.[13] Eski dönemlerde Sovyetler Birliğinin üyeleri arasında olan sorunlar yüksek yönetim ve güç bakanlıkları tarafından çözülmekteydi. Şimdi böyle araçları kullanmak zor gözüküyor. Bu nedenle eski Sovyet Cumhuriyetleri arasında birkaç uluslararası ve arazi sorunları çözülmemiş kalmaktadır. Kafkasya bölgesindeki ihtilafları örnek olarak gösterebiliriz. Bu durumda eski Sovyet coğrafyasında etkili entegrasy­onu küçük bölgesel birlikler bazında oluşturmak mümkündür.

BDT’den sonra ilk böyle bir birlik etnik-politik ilkelere dayanılarak Rusya ile Beyaz Rusya tarafından kurulan ve sonradan da geliştirilerek 2000 yılında Avro-Asya Ekonomik Birliği (EvrAsEB) şeklini alarak Kaza­kistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın katıldığı Gümrük Birliği oldu.[14] Azer­baycan, Gürcistan, Moldova, Ukrayna ve Özbekistan’ın katıldığı diğer birlik ise GUÖAM’dır.[15] Eski SSCB ülkeleri arasında yeni enerji-ulaşım koridorunun oluşturulması bu birliğin amaçlarından en önemlisidir.

Son 10 yılda eski SSCB Cumhuriyetlerinin hepsi eski Sovyet coğrafyasının sınır komşuları ile entegrasyon birlikleri oluşturmaktalar. Bu birliklere şunlar dahildir:

-   Ekonomik   İşbirliği  Teşkilatı   (ECO).[16] Bu   birliğe   eski   Sovyet cumhuriyetlerinden   Azerbaycan,   Kazakistan,   Özbekistan   vb,   sınır devletlerden ise Türkiye, Pakistan, İran vb dahildir.

-  Karadeniz Ekonomik işbirliğine (KEIB)[17] eski Sovyet cumhuriyet­lerinden —Azerbaycan, Gürcistan, Rusya, Ukrayna, sınır devletlerden ise, Türkiye, Romanya, Bulgaristan vb dahildir.

Şanghay işbirliği Teşkilatı (ŞİT) [18] - üyeleri Kazakistan, Özbekistan, Rusya, Tacikistan, Kırgızistan ve Çin.

Görüldüğü gibi bölgesel entegrasyon süreci eski Sovyet coğrafyasının sınırlarını aşarak, eski Sovyet devletleri dahil yeni dünya entegrasyon birliklerinin oluşturulmasına ve aynı zamanda küresel ve bölgesel jeopolitik merkezlerin bu bölgede güçlenmesine olanak sağlamaktadır.

Bu arada eski Sovyet coğrafyasında gerçekleşen entegrasyon süreç­lerinin birkaç yönünü ve ‘bölgesel adalarını’ da ele almaya değer. Her bir devlet çok taraflı entegrasyonda kendi yerini aramakta ve ‘küresel topluma’ dahil olabilmesi için uygun yolla stratejik ortaklar bulmağa çaba göstermektedir.[19]

Eski Sovyet coğrafyasında entegrasyon süreçlerinin analitik yorumu, tüm Kafkasya devletlerinin sosyal-ekonomik ilkelerle kurulan ente­grasyon birliklerine katıldıklarını göstermektedir. Kafkasya devletlerinin katıldığı tüm bölgesel birliklerin geleceğe yönelik ve stratejik olduk­larını, bu devletlerin bir-birisinin kalkınma süreçlerini tamamlaması ve hızlandırması açısından önemli olduklarını söyleyebiliriz. Bu devletlerin ulusal çıkarlarının gerçekleşmesine fırsat tanıyan ve gerekli olanı, tüm önceki tarihi evrimin öngördüğü Kafkasya entegrasyonudur.[20]

Kafkasya devletleri arasında bölgesel entegrasyon süreçleri sadece bölge devletlerinin değil, tüm dünya toplumunun da ilgisini çekmekte­dir. Dahili ihtilaflardan arınmış, dünyaya entegre olmuş Kafkasya, ‘Batı’ ile ‘Doğu’yu ve ‘Güney’ ile ‘Kuzey’i birleştiren, bölgede küresel ente­grasyonu hızlandİran etkili köprü rolünü üstlene ve dolayısıyla, küresel entegrasyon süreçlerine yardımcı olabilir.